Trị giá tính thuế nhập khẩu là giá thực tế phải trả tính đến cửa khẩu nhập đầu tiên. Vì vậy con số trên hoá đơn thương mại thường chỉ là điểm xuất phát: phải cộng thêm những khoản người mua gánh mà chưa nằm trong giá — cước và bảo hiểm quốc tế nếu mua giá xuất xưởng hoặc giá giao lên tàu, hoa hồng bán hàng, phí môi giới, bao bì, hàng hỗ trợ cấp cho người bán, phí bản quyền liên quan đến hàng — và được trừ một số khoản phát sinh sau khi nhập nếu đã nằm trong giá và được tách riêng.
Sai ở trị giá ít khi lộ ra lúc thông quan, mà thường lộ khi kiểm tra sau thông quan: đối chiếu dòng tiền trả cho người bán và các bên liên quan với trị giá đã khai. Hiểu đúng các khoản cộng, trừ ngay từ đầu rẻ hơn nhiều so với truy thu nhiều năm sau.
Sáu phương pháp, và vì sao trị giá giao dịch đi đầu
Việt Nam áp dụng cách xác định trị giá hải quan theo chuẩn của Tổ chức Thương mại thế giới, gồm sáu phương pháp dùng lần lượt:
- Trị giá giao dịch của chính hàng hoá đang nhập khẩu.
- Trị giá giao dịch của hàng hoá nhập khẩu giống hệt.
- Trị giá giao dịch của hàng hoá nhập khẩu tương tự.
- Phương pháp khấu trừ (đi ngược từ giá bán ở thị trường trong nước).
- Phương pháp tính toán (đi xuôi từ chi phí sản xuất cộng lợi nhuận).
- Phương pháp suy luận (vận dụng linh hoạt các phương pháp trên).
Phương pháp đầu tiên dùng cho đại đa số lô hàng. Nó chỉ bị gạt sang bên khi không có mua bán (hàng biếu tặng, hàng gửi không thanh toán) hoặc khi giao dịch không đáp ứng điều kiện:
- Người mua không bị hạn chế quyền định đoạt, sử dụng hàng, trừ các hạn chế do pháp luật đặt ra, giới hạn khu vực bán lại hoặc hạn chế không ảnh hưởng đáng kể đến trị giá.
- Giá không phụ thuộc vào điều kiện mà không xác định được trị giá của điều kiện đó.
- Người mua không phải trả thêm cho người bán một phần tiền thu được từ việc bán lại, trừ khi khoản đó xác định được để cộng vào.
- Người mua và người bán không có quan hệ đặc biệt, hoặc có nhưng quan hệ đó không ảnh hưởng đến giá.
Các khoản phải cộng vào giá hoá đơn
Khi dùng trị giá giao dịch, các khoản sau phải cộng vào nếu người mua phải trả, chưa nằm trong giá hoá đơn, và có số liệu khách quan để định lượng:
| Khoản cộng | Hiểu thế nào |
|---|---|
| Hoa hồng bán hàng, phí môi giới | Khoản người mua trả cho đại lý, môi giới làm việc cho bên bán. Hoa hồng mua hàng trả cho đại lý của chính người mua thì không cộng |
| Bao bì gắn liền với hàng, chi phí đóng gói | Cả vật liệu lẫn nhân công đóng gói nếu người mua trả riêng |
| Hàng hoá, dịch vụ người mua cung cấp cho người bán | Nguyên liệu, bộ phận, khuôn mẫu, dụng cụ, vật tư tiêu hao, bản vẽ thiết kế làm ở ngoài Việt Nam — cung cấp miễn phí hoặc giảm giá để sản xuất hàng đang nhập |
| Phí bản quyền, phí giấy phép | Liên quan đến hàng nhập khẩu và là điều kiện của việc mua bán |
| Tiền thu từ việc bán lại trả cho người bán | Phần người bán được hưởng sau khi hàng được bán lại, sử dụng |
| Vận tải, bốc xếp, bảo hiểm | Chi phí đưa hàng đến cửa khẩu nhập đầu tiên, nếu chưa có trong giá |
Nguyên tắc chung: khoản nào cuối cùng vẫn là tiền người mua bỏ ra để có được lô hàng đó ở cửa khẩu Việt Nam thì phải tìm cách thể hiện trong trị giá, dù được thanh toán tách riêng, trả cho bên khác hay trả vào thời điểm khác.
Điều kiện giao hàng quyết định phải cộng cước hay không
Cùng một món hàng, trị giá khai sẽ khác nhau tuỳ điều kiện giao hàng trên hợp đồng:
| Điều kiện giao hàng | Giá đã gồm | Phải cộng thêm |
|---|---|---|
| Giao tại xưởng người bán (EXW) | Chỉ giá hàng | Vận chuyển nội địa nước xuất khẩu, bốc xếp, cước quốc tế, bảo hiểm |
| Giao lên tàu (FOB) | Hàng đến tàu ở cảng đi | Cước quốc tế, bảo hiểm |
| Tiền hàng và cước (CFR) | Hàng và cước đến cảng đến | Bảo hiểm |
| Tiền hàng, bảo hiểm và cước (CIF) | Hàng, bảo hiểm, cước | Thường không, trừ khoản khác trong bảng trên |
Ví dụ giả định: một lô máy mua giá FOB 20.000 USD, người mua trả cước biển 1.200 USD và bảo hiểm 40 USD. Người mua còn cấp miễn phí cho người bán bộ khuôn dùng riêng cho lô này, chi phí phân bổ 500 USD, và trả cho môi giới của bên bán 300 USD. Trị giá khai sẽ là 20.000 + 1.200 + 40 + 500 + 300 = 22.040 USD, chưa tính các khoản khác nếu có.
Nếu không có chứng từ bảo hiểm vì người mua không mua bảo hiểm, khoản bảo hiểm được xử lý theo quy định hiện hành về trường hợp không phát sinh; không tự đặt con số ước lượng.
Các khoản được trừ, nếu tách riêng
Ngược lại, một số khoản đã nằm trong giá mua nhưng không thuộc về hàng hoá tại cửa khẩu thì được trừ ra, với điều kiện được tách riêng khỏi giá và có chứng từ:
- Chi phí phát sinh sau khi nhập khẩu: lắp đặt, xây dựng, bảo hành, hỗ trợ kỹ thuật, trừ trường hợp các chi phí đó thuộc về chính việc bảo hành đi kèm hàng theo quy định.
- Cước vận chuyển, bảo hiểm trong nội địa Việt Nam sau cửa khẩu nhập.
- Thuế, phí nộp tại Việt Nam đã nằm trong giá.
- Lãi theo thoả thuận tài chính bằng văn bản liên quan đến việc mua hàng.
- Khoản giảm giá đáp ứng điều kiện theo quy định.
Chữ quan trọng nhất ở đây là tách riêng. Hợp đồng ghi một giá trọn gói “đã bao gồm lắp đặt và đào tạo” mà không chia ra từng phần thì rất khó trừ, vì không có số liệu khách quan để định lượng.
Thanh toán gián tiếp và phí bản quyền: chỗ hay bị truy thu
Khi kiểm tra sau thông quan, hải quan đối chiếu toàn bộ dòng tiền đi ra nước ngoài của doanh nghiệp với trị giá đã khai. Các khoản dễ bị phát hiện:
- Tiền trả thêm cho người bán ngoài hoá đơn: phí “hỗ trợ”, phí “thiết kế”, phí “khuôn”, phí giao gấp, chuyển qua một công ty khác của người bán.
- Phí bản quyền, phí nhượng quyền trả cho công ty mẹ hoặc chủ thương hiệu, tính theo doanh thu bán hàng nhập khẩu. Nếu khoản này liên quan đến hàng và là điều kiện để được mua hàng, nó thuộc diện phải cộng.
- Bù trừ công nợ: người bán giảm giá lô này để trừ nợ của lô khác, hoặc người mua trả thấp để bù một khoản người bán nợ. Giá thực tế phải trả vẫn là giá trước khi bù trừ.
- Hàng hỗ trợ gửi cho nhà máy ở nước ngoài mà không được phân bổ vào trị giá hàng nhập về.
Với doanh nghiệp có quan hệ đặc biệt với người bán, cần thêm lớp giải trình: quan hệ này không ảnh hưởng đến giá. Hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết cho mục đích thuế thu nhập doanh nghiệp có thể giúp một phần, nhưng hải quan xem xét theo tiêu chí trị giá hải quan riêng.
Tự đối chiếu trước khi khai và chỗ tự tra
Một bảng đối chiếu đơn giản làm theo quý giúp phát hiện sớm phần lớn sai sót:
- Lấy tất cả khoản thanh toán ra nước ngoài trong kỳ từ sổ kế toán và sao kê ngân hàng.
- Gắn từng khoản với tờ khai hải quan tương ứng; khoản không gắn được tờ khai nào thì hỏi vì sao.
- Rà các hợp đồng dịch vụ, bản quyền, thiết kế, khuôn mẫu ký với người bán hoặc bên liên quan.
- Xem khoản nào thuộc diện phải cộng mà chưa khai, chủ động khai bổ sung trước khi bị kiểm tra.
Chỗ tự tra: cổng thông tin điện tử của hải quan có phần tra cứu tờ khai, tình trạng nộp thuế và văn bản hướng dẫn về trị giá; hệ thống khai hải quan điện tử để xem lại các tờ khai đã nộp. Với giao dịch phức tạp, lặp lại nhiều lần (phí bản quyền, hàng hỗ trợ, quan hệ đặc biệt), có thể làm thủ tục xác định trước phương pháp xác định trị giá với cơ quan hải quan. Còn phần thuế giá trị gia tăng khâu nhập khẩu tính trên trị giá này cộng thuế nhập khẩu và các thuế khác, nên sai trị giá kéo theo sai cả thuế giá trị gia tăng.
Câu hỏi thường gặp
Hải quan không chấp nhận trị giá khai báo thì chuyện gì xảy ra?
Khi có nghi vấn, cơ quan hải quan có thể tham vấn để người khai giải trình và cung cấp chứng từ. Nếu không chứng minh được, trị giá có thể bị xác định lại theo các phương pháp tiếp theo và phải nộp chênh lệch. Chuẩn bị sẵn hợp đồng, chứng từ thanh toán, bảng giá, thư trao đổi giúp buổi tham vấn ngắn hơn.
Phí vận chuyển nội địa ở Việt Nam có phải cộng vào trị giá không?
Không, nếu phát sinh sau cửa khẩu nhập đầu tiên và được tách riêng. Nếu hợp đồng giao hàng tới kho người mua với một giá trọn gói, cần tách được phần cước nội địa bằng chứng từ để trừ.
Phí bản quyền trả theo doanh thu hằng năm thì khai thế nào?
Khi khoản đó thuộc diện phải cộng nhưng chưa xác định được số tiền lúc nhập khẩu, người khai thường phải khai báo việc này trên tờ khai và khai bổ sung khi xác định được số phải trả. Cách thể hiện cụ thể cần tra hướng dẫn hiện hành hoặc hỏi chi cục hải quan.
Hoa hồng trả cho đại lý mua hàng ở nước ngoài có phải cộng không?
Hoa hồng mua hàng, tức khoản người mua trả cho đại lý đại diện cho chính mình để tìm và mua hàng, không phải cộng. Nhưng phải chứng minh được đại lý đó làm việc cho người mua, không phải cho người bán.
Mua hàng theo giá CIF thì có cần giữ chứng từ cước và bảo hiểm không?
Nên giữ nếu có. Giá CIF đã gồm cước và bảo hiểm, nhưng khi bị hỏi về trị giá, các chứng từ này giúp chứng minh giá hợp lý và phát hiện nếu có khoản người mua phải trả thêm ngoài giá CIF.
Khai thiếu trị giá phát hiện sau khi thông quan có sửa được không?
Được. Người khai có thể khai bổ sung và nộp chênh lệch cùng tiền chậm nộp. Tự phát hiện và khai bổ sung trước khi cơ quan hải quan kiểm tra thường có hậu quả nhẹ hơn nhiều so với bị phát hiện.
