Nguyên liệu nhập theo loại hình sản xuất xuất khẩu được miễn thuế nhập khẩu với điều kiện sản phẩm được xuất khẩu. Khi một phần sản phẩm hoặc nguyên liệu không xuất nữa mà bán, tặng, sử dụng trong nước, doanh nghiệp phải làm thủ tục chuyển mục đích sử dụng: khai tờ khai mới, nộp thuế nhập khẩu và các thuế khâu nhập theo quy định, và đáp ứng chính sách quản lý như hàng nhập khẩu tiêu thụ nội địa — tất cả trước khi đưa hàng ra thị trường.
Tình huống này rất đời thường: khách nước ngoài huỷ đơn, hàng lỗi nhẹ không đạt tiêu chuẩn xuất, nguyên liệu dư sau mùa vụ. Cái sai phổ biến không phải là bán, mà là bán trước, khai sau, hoặc không khai. Khác với doanh nghiệp chế xuất, ở đây bên bán tự chịu thuế cho phần nguyên liệu đã được miễn.
Ba tình huống thường gặp
| Tình huống | Hàng đưa ra nội địa | Việc phải làm |
|---|---|---|
| Đơn hàng bị huỷ, hàng tồn không xuất được | Thành phẩm | Chuyển mục đích sử dụng cho phần nguyên liệu nhập khẩu cấu thành sản phẩm, nộp thuế, đáp ứng yêu cầu như hàng bán nội địa |
| Nguyên liệu dư sau sản xuất | Nguyên liệu nguyên trạng | Khai chuyển mục đích cho chính nguyên liệu đó, nộp thuế như hàng nhập kinh doanh |
| Sản phẩm lỗi, phế phẩm, phế liệu | Hàng không đạt chuẩn, phần thừa của sản xuất | Xử lý theo quy định riêng về phế liệu, phế phẩm; có trường hợp nộp thuế theo trạng thái phế liệu, phế phẩm |
Cách tính thuế cho thành phẩm thường dựa trên phần nguyên liệu nhập khẩu cấu thành sản phẩm theo định mức, không phải trên giá trị thành phẩm. Chi tiết cách xác định trị giá, thuế suất, thời điểm tính thuế nằm trong hướng dẫn hiện hành; nên hỏi đơn vị hải quan quản lý trước khi lập tờ khai với trường hợp cụ thể.
Thủ tục chuyển mục đích sử dụng
- Xác định hàng và số lượng sẽ đưa ra nội địa, gắn với đơn hàng, lô sản xuất, và nguyên liệu nhập khẩu tương ứng theo định mức.
- Kiểm tra chính sách quản lý tại thời điểm chuyển đổi: hàng có cần nhãn hàng hoá tiếng Việt, công bố, chứng nhận hợp quy, kiểm tra chất lượng không. Hàng làm cho thị trường nước ngoài thường thiếu nhãn phụ tiếng Việt.
- Khai tờ khai mới theo loại hình phù hợp, dẫn chiếu tờ khai nhập nguyên liệu ban đầu.
- Nộp thuế theo quy định; thời điểm tính thuế, trị giá, thuế suất theo hướng dẫn hiện hành cho trường hợp thay đổi mục đích sử dụng.
- Cập nhật báo cáo quyết toán: phần nguyên liệu đã chuyển mục đích không còn được tính vào tồn sản xuất xuất khẩu.
- Chỉ sau đó mới xuất kho bán, lập hoá đơn bán hàng trong nước.
Thứ tự quan trọng nhất là bước 6 đứng sau bước 4. Hàng rời kho trước khi có tờ khai chuyển mục đích là tình huống dễ bị coi là vi phạm nhất.
Phía thuế nội địa: đừng để lẫn doanh thu
Bán hàng trong nước là doanh thu trong nước, chịu thuế giá trị gia tăng theo thuế suất của mặt hàng, lập hoá đơn và kê khai như mọi giao dịch nội địa. Ba chỗ hay lệch:
- Lẫn với doanh thu xuất khẩu: doanh thu bán nội địa bị kê khai chung với doanh thu xuất khẩu áp 0%. Kế toán phải tách rõ theo từng hoá đơn.
- Thuế giá trị gia tăng khâu nhập nộp khi chuyển mục đích: là thuế đầu vào, được khấu trừ nếu đủ điều kiện; cần chứng từ nộp thuế và tờ khai đứng tên doanh nghiệp.
- Giá vốn: thuế nhập khẩu nộp khi chuyển mục đích làm tăng giá vốn của hàng bán nội địa; không hạch toán thì lãi gộp của lô hàng bị thổi phồng.
Khi bán hàng lỗi, hàng tồn giá thấp, hãy giữ căn cứ giải thích mức giá: biên bản đánh giá chất lượng, lý do giảm giá. Giá bán nội địa thấp bất thường cũng là điểm cơ quan thuế hay hỏi.
Ví dụ giả định: đơn hàng giày bị huỷ
Giả sử một nhà máy giày nhập da, đế, keo theo loại hình sản xuất xuất khẩu. Một khách nước ngoài huỷ đơn khi hàng đã làm xong vài nghìn đôi. Nhà máy quyết định bán số giày này cho một nhà phân phối trong nước.
Cách làm:
- Lập danh sách nguyên liệu nhập khẩu cấu thành số giày đó theo định mức đã khai: bao nhiêu da, đế, keo, từ những tờ khai nào.
- Kiểm tra yêu cầu nhãn hàng hoá cho giày bán trong nước, bổ sung nhãn phụ tiếng Việt.
- Khai tờ khai chuyển mục đích sử dụng cho phần nguyên liệu đó, nộp thuế nhập khẩu và thuế khâu nhập theo quy định.
- Xuất kho, lập hoá đơn bán cho nhà phân phối, kê khai thuế giá trị gia tăng đầu ra theo thuế suất của giày.
- Điều chỉnh báo cáo quyết toán sản xuất xuất khẩu năm đó.
Nếu bỏ qua bước 3, cuối năm báo cáo quyết toán sẽ thiếu đúng lượng nguyên liệu của số giày này, và hải quan sẽ hỏi chúng đi đâu.
Một điểm nữa: phần nguyên liệu trong nước cấu thành số giày (dây giày mua nội địa, hộp giấy) không liên quan đến thủ tục chuyển mục đích, vì nó chưa từng được miễn thuế nhập khẩu. Chỉ phần nguyên liệu nhập khẩu theo loại hình sản xuất xuất khẩu mới phải khai. Tách rõ hai phần này trong bảng tính giúp tờ khai chuyển mục đích không bị khai thừa.
Rủi ro khi bán mà không khai
- Báo cáo quyết toán lộ ra: nguyên liệu đã nhập miễn thuế nhưng không có sản phẩm xuất khẩu tương ứng, cũng không có tờ khai chuyển mục đích.
- Dữ liệu hoá đơn đối chiếu được: hoá đơn bán nội địa các mặt hàng trùng với sản phẩm sản xuất xuất khẩu là dấu hiệu dễ thấy khi cơ quan thuế và hải quan trao đổi dữ liệu.
- Hệ quả: truy thu thuế nhập khẩu, thuế khâu nhập, tiền chậm nộp tính từ thời điểm lẽ ra phải nộp, xử phạt theo quy định; doanh nghiệp có thể bị đánh giá rủi ro cao hơn cho các lô sau.
Cũng cần phân biệt với doanh nghiệp chế xuất: khi doanh nghiệp chế xuất bán vào nội địa, bên mua trong nước làm thủ tục nhập khẩu và nộp thuế. Xem bài doanh nghiệp chế xuất bán hàng vào nội địa để thấy khác biệt.
Chuẩn bị từ đầu để việc chuyển mục đích nhẹ nhàng
Doanh nghiệp vừa làm hàng xuất khẩu vừa có kế hoạch bán nội địa nên cân nhắc ngay từ khâu nhập:
- Tách loại hình: phần nguyên liệu dự kiến dùng cho hàng nội địa thì nhập kinh doanh, nộp thuế ngay, tránh phải chuyển mục đích về sau.
- Định mức chuẩn: định mức sát thực tế thì việc tính nguyên liệu cấu thành khi chuyển mục đích mới chính xác.
- Theo dõi theo lô: biết lô thành phẩm nào dùng nguyên liệu từ tờ khai nào.
- Quy trình nội bộ: phòng kinh doanh không được xuất kho hàng thuộc loại hình sản xuất xuất khẩu cho khách trong nước khi chưa có xác nhận của bộ phận xuất nhập khẩu.
Điều cuối nghe hành chính, nhưng phần lớn vụ bán trước khai sau bắt nguồn từ việc phòng kinh doanh không biết lô hàng trong kho đang ở loại hình nào.
Tự kiểm tra ở đâu
- Hệ thống khai hải quan điện tử: danh sách tờ khai nhập nguyên liệu theo loại hình sản xuất xuất khẩu, tờ khai chuyển mục đích đã làm.
- Cổng thông tin điện tử của hải quan: hướng dẫn hiện hành về thay đổi mục đích sử dụng, cách tính thuế, xử lý phế liệu, phế phẩm.
- Cổng hoá đơn điện tử: hoá đơn bán nội địa đã lập, để đối chiếu với tờ khai chuyển mục đích.
- Đơn vị hải quan quản lý loại hình sản xuất xuất khẩu của doanh nghiệp: xác nhận cách khai cho trường hợp cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Thuế khi chuyển mục đích tính theo thuế suất lúc nhập hay lúc chuyển?
Theo hướng dẫn hiện hành cho trường hợp thay đổi mục đích sử dụng; nguyên tắc chung là căn cứ tại thời điểm đăng ký tờ khai mới. Nên hỏi đơn vị hải quan quản lý với trường hợp cụ thể trước khi khai.
Tặng sản phẩm cho nhân viên có phải chuyển mục đích không?
Có. Tặng, biếu, dùng nội bộ đều là đưa hàng vào sử dụng trong nước. Phần nguyên liệu nhập khẩu cấu thành cần được khai và nộp thuế như khi bán.
Hàng mẫu gửi khách trong nước xem có phải khai không?
Nếu mẫu làm từ nguyên liệu thuộc loại hình sản xuất xuất khẩu và không xuất khẩu, về nguyên tắc vẫn là đưa ra sử dụng trong nước. Số lượng nhỏ nhưng nên có chứng từ và xử lý đúng quy định.
Có thể xuất khẩu hàng tồn sang khách khác thay vì bán nội địa không?
Được, và đây thường là cách giữ được ưu đãi miễn thuế. Chỉ cần khai tờ khai xuất khẩu bình thường, sản phẩm xuất vẫn được dùng để thanh khoản nguyên liệu.
Phế phẩm bán cho cơ sở tái chế trong nước có cần khai không?
Cần xử lý theo quy định riêng về phế liệu, phế phẩm của loại hình sản xuất xuất khẩu. Tuỳ loại, có thể phải khai và nộp thuế theo trạng thái phế phẩm tại thời điểm bán.
Doanh nghiệp vừa có loại hình sản xuất xuất khẩu vừa nhập kinh doanh cùng một nguyên liệu thì bán nội địa lấy từ đâu?
Nên lấy từ phần nhập kinh doanh đã nộp thuế, nếu sổ kho tách được hai nguồn. Nếu kho trộn lẫn không tách được, việc chứng minh hàng bán nội địa đến từ nguồn đã nộp thuế sẽ rất khó, và đó là lý do nên tách kho ngay từ đầu.
Đã lỡ bán trước khi khai thì nên làm gì?
Chủ động khai bổ sung, nộp thuế và tiền chậm nộp càng sớm càng tốt, trước khi cơ quan hải quan phát hiện qua kiểm tra. Tự khắc phục sớm thường được xử lý nhẹ hơn so với bị phát hiện.
