Nguyên liệu, vật tư, linh kiện nhập khẩu để gia công cho thương nhân nước ngoài được miễn thuế nhập khẩu theo Luật Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu, và sản phẩm gia công khi xuất trả cũng được miễn thuế xuất khẩu. Đổi lại, doanh nghiệp phải chứng minh được bằng hợp đồng gia công, cơ sở sản xuất có thật, định mức và báo cáo quyết toán rằng nguyên liệu miễn thuế đã đi vào sản phẩm xuất trả, không bị đem bán trong nước.
Nói cách khác, miễn thuế trong gia công không phải một lần xin là xong, mà là một quan hệ theo dõi kéo dài suốt hợp đồng: nhập bao nhiêu, dùng bao nhiêu, xuất bao nhiêu sản phẩm, còn dư bao nhiêu, phế liệu đi đâu. Lệch ở khâu nào, phần nguyên liệu tương ứng có thể bị tính thuế lại.
Gia công, sản xuất xuất khẩu, chế xuất: ba loại hình khác nhau
| Loại hình | Ai sở hữu nguyên liệu | Thuế nhập khẩu nguyên liệu |
|---|---|---|
| Gia công | Bên đặt gia công nước ngoài; doanh nghiệp Việt Nam nhận tiền công | Miễn thuế khi nhập, theo dõi qua định mức và quyết toán |
| Sản xuất xuất khẩu | Doanh nghiệp Việt Nam tự mua nguyên liệu, tự bán sản phẩm | Được miễn thuế theo quy định cho nguyên liệu dùng sản xuất hàng xuất khẩu, với điều kiện và thủ tục riêng |
| Doanh nghiệp chế xuất | Doanh nghiệp tự sở hữu, hoạt động như khu phi thuế quan | Hàng từ nước ngoài đưa vào không thuộc đối tượng chịu thuế nhập khẩu |
Bài này nói về gia công. Điểm nhận ra: hàng nhập về không phải của doanh nghiệp, doanh nghiệp chỉ nhận phí gia công. Nếu doanh nghiệp tự mua nguyên liệu và tự bán thành phẩm, đó là sản xuất xuất khẩu, dù người mua là khách cũ đã từng thuê gia công.
Những gì được miễn thuế trong hợp đồng gia công
Theo nguyên tắc của quy định, các nhóm hàng sau thuộc diện miễn thuế nhập khẩu khi phục vụ hợp đồng gia công:
- Nguyên liệu, bán thành phẩm, linh kiện trực tiếp cấu thành sản phẩm gia công.
- Vật tư trực tiếp tham gia quá trình sản xuất dù không cấu thành sản phẩm, trong phạm vi quy định.
- Hàng mẫu phục vụ hợp đồng.
- Máy móc, thiết bị bên đặt gia công gửi sang để thực hiện hợp đồng: thường theo loại hình tạm nhập, tái xuất khi hết hợp đồng.
Ngoài thuế nhập khẩu, hàng nhập để gia công hàng xuất khẩu theo hợp đồng ký với bên nước ngoài thuộc diện không chịu thuế giá trị gia tăng khâu nhập khẩu theo pháp luật thuế giá trị gia tăng; nên kiểm tra lại quy định của Luật Thuế GTGT 48/2024/QH15 cho đúng trường hợp. Phí gia công doanh nghiệp nhận từ bên nước ngoài là doanh thu, được áp thuế giá trị gia tăng 0% khi đủ điều kiện về hợp đồng, thanh toán và tờ khai.
Điều kiện: cơ sở sản xuất có thật và năng lực tương xứng
Cơ quan hải quan chỉ cho miễn thuế khi có căn cứ tin rằng doanh nghiệp thật sự tự sản xuất. Vì vậy doanh nghiệp phải:
- Thông báo cơ sở sản xuất: địa điểm nhà xưởng, kho, máy móc thiết bị, số lao động — trước khi nhập nguyên liệu lần đầu hoặc khi có thay đổi.
- Có năng lực tương xứng với quy mô hợp đồng. Nhập nguyên liệu đủ làm một triệu sản phẩm mà nhà xưởng chỉ có hai chục máy là dấu hiệu rủi ro.
- Chấp nhận việc kiểm tra cơ sở sản xuất khi cơ quan hải quan thấy cần, ví dụ doanh nghiệp mới, doanh nghiệp có dấu hiệu vi phạm.
- Nếu thuê gia công lại một phần, cơ sở nhận gia công lại cũng phải đáp ứng điều kiện, và doanh nghiệp vẫn chịu trách nhiệm với hải quan.
Chuyển nhà xưởng, bán bớt máy móc, giảm mạnh lao động mà không cập nhật thông báo là lỗi thủ tục dễ mắc, và làm yếu căn cứ miễn thuế khi bị kiểm tra.
Định mức: chỗ hay bị truy thu nhất
Định mức là lượng nguyên liệu, vật tư dùng để làm ra một đơn vị sản phẩm, kể cả phần hao hụt. Doanh nghiệp tự xây dựng, lưu giữ tại doanh nghiệp và xuất trình khi cơ quan hải quan yêu cầu. Từ định mức và số sản phẩm đã xuất, hải quan tính ra lượng nguyên liệu “đã dùng hợp lệ”; phần nguyên liệu nhập vượt quá mà không giải trình được có thể bị coi là đã tiêu thụ trong nước.
Những lỗi định mức hay gặp:
- Dùng định mức lý thuyết của bên đặt gia công mà không điều chỉnh theo hao hụt thực tế tại xưởng.
- Không cập nhật khi đổi mẫu mã, đổi quy cách, đổi nguyên liệu thay thế.
- Tỷ lệ hao hụt quá cao mà không có căn cứ kỹ thuật, hoặc hao hụt “tròn số” cho mọi mã hàng.
- Không khớp với sổ kho: kho xuất nguyên liệu cho sản xuất theo số thực tế, còn định mức khai theo số khác.
Định mức nên do bộ phận kỹ thuật lập có biên bản, bộ phận kho đối chiếu, và được duyệt nội bộ theo từng mã sản phẩm.
Báo cáo quyết toán: bức tranh nhập, xuất, tồn của cả năm
Doanh nghiệp gia công phải nộp báo cáo quyết toán tình hình sử dụng nguyên liệu, vật tư, máy móc và sản phẩm theo năm tài chính, theo mẫu và thời hạn của văn bản hướng dẫn thủ tục hải quan hiện hành. Báo cáo thể hiện: tồn đầu kỳ, nhập trong kỳ, xuất trong kỳ (vào sản phẩm, xuất trả, chuyển hợp đồng khác, tiêu huỷ, bán nội địa), tồn cuối kỳ.
Báo cáo quyết toán là thứ cơ quan hải quan dùng để đối chiếu với sổ kế toán, sổ kho và tờ khai. Một vài nguyên tắc để báo cáo không “vỡ”:
- Sổ kho theo dõi nguyên liệu theo đúng mã, đúng đơn vị tính như trên tờ khai.
- Tách riêng nguyên liệu gia công với nguyên liệu mua cho sản xuất nội địa, nếu doanh nghiệp làm cả hai.
- Đối chiếu nhập, xuất, tồn hằng tháng, đừng dồn đến cuối năm.
Nguyên liệu dư, phế liệu, máy móc khi kết thúc hợp đồng
Kết thúc hợp đồng gia công, những thứ còn lại phải được xử lý theo một trong các hướng quy định, và hướng nào cũng phải khai báo:
| Hàng còn lại | Hướng xử lý thường gặp | Hệ quả thuế |
|---|---|---|
| Nguyên liệu, vật tư dư | Xuất trả bên đặt gia công; chuyển sang hợp đồng gia công khác; bán, biếu tặng trong nước | Bán, biếu tặng trong nước thì phải khai và nộp thuế như hàng nhập khẩu |
| Phế liệu, phế phẩm | Xuất trả; bán trong nước; tiêu huỷ | Bán trong nước thì khai, nộp thuế theo quy định với phế liệu, phế phẩm |
| Máy móc tạm nhập | Tái xuất; chuyển hợp đồng khác; bán trong nước | Bán trong nước thì làm thủ tục nhập khẩu, nộp thuế |
Tiêu huỷ phải làm dưới sự giám sát theo quy định về môi trường và hải quan. Bán phế liệu cho cơ sở thu mua mà không khai là lỗi rất phổ biến ở doanh nghiệp gia công nhỏ.
Chỗ tự kiểm tra
Mỗi quý, người phụ trách xuất nhập khẩu nên tự kiểm:
- Danh sách tờ khai nhập nguyên liệu, xuất sản phẩm trên hệ thống khai hải quan điện tử khớp với sổ kho.
- Định mức của các mã sản phẩm đã xuất trong quý có đúng bản đang áp dụng không.
- Nguyên liệu tồn theo sổ khớp với kiểm kê thực tế.
- Phế liệu, phế phẩm phát sinh đã xử lý theo hướng nào, có chứng từ không.
- Thông báo cơ sở sản xuất còn đúng với hiện trạng nhà xưởng, máy móc, lao động không.
Chỗ tra cứu: cổng thông tin điện tử của hải quan (tra cứu tờ khai, văn bản hướng dẫn về gia công và sản xuất xuất khẩu); tài khoản thuế điện tử cho phần phí gia công và thuế giá trị gia tăng; chi cục hải quan quản lý loại hình gia công của doanh nghiệp cho các câu hỏi về định mức và quyết toán.
Câu hỏi thường gặp
Hợp đồng gia công có phải đăng ký với hải quan trước khi nhập không?
Doanh nghiệp khai thông tin hợp đồng và cơ sở sản xuất theo thủ tục hiện hành trước khi nhập nguyên liệu. Cách thức cụ thể đã thay đổi qua các lần sửa quy định, nên tra văn bản hướng dẫn thủ tục hải quan đang hiệu lực.
Nguyên liệu gia công bị hỏng trong kho thì xử lý thế nào?
Lập biên bản xác định nguyên nhân, số lượng, và xử lý như phế phẩm: xuất trả, tiêu huỷ dưới giám sát, hoặc bán trong nước có khai nộp thuế. Không nên tự ghi vào hao hụt định mức.
Bên đặt gia công cho phép bán nguyên liệu dư trong nước thì có cần làm gì với hải quan không?
Có. Việc bán nguyên liệu dư trong nước là chuyển mục đích sử dụng hàng đã được miễn thuế, phải khai báo và nộp thuế nhập khẩu, thuế giá trị gia tăng theo quy định trước khi giao hàng cho người mua.
Doanh nghiệp vừa gia công vừa sản xuất hàng bán nội địa thì lưu ý gì?
Tách kho, tách sổ, tách mã nguyên liệu giữa hai hoạt động. Dùng lẫn nguyên liệu gia công cho hàng nội địa rồi bù lại sau là việc rất khó giải trình khi kiểm tra.
Phí gia công nhận bằng ngoại tệ có được thuế giá trị gia tăng 0% không?
Được khi đáp ứng điều kiện về hợp đồng gia công với bên nước ngoài, chứng từ thanh toán qua ngân hàng và tờ khai xuất sản phẩm gia công. Nếu bên nước ngoài trả phí gia công bằng sản phẩm hoặc máy móc, cần xử lý theo quy định riêng.
Máy móc bên đặt gia công gửi sang có phải nộp thuế không?
Thường theo loại hình tạm nhập để thực hiện hợp đồng và được miễn thuế trong thời gian thực hiện, sau đó tái xuất hoặc chuyển hợp đồng khác. Nếu giữ lại dùng cho hoạt động khác hoặc bán trong nước thì phải làm thủ tục và nộp thuế.
