Xuất khẩu đồ gỗ, hải quan Việt Nam và người mua nước ngoài cùng hỏi một câu: gỗ này từ đâu ra. Câu trả lời phải bằng hồ sơ lâm sản nối liền từ nơi khai thác hoặc nơi nhập khẩu, qua các lần mua bán, vào xưởng, thành sản phẩm và lên container. Với đồ gỗ hoàn thiện, thuế xuất khẩu thường không phải là vấn đề lớn; vấn đề là chuỗi hồ sơ đó có đứt ở đâu không.
Việt Nam có hệ thống bảo đảm gỗ hợp pháp, quy định rõ loại hồ sơ cho từng nguồn gỗ, và các thị trường lớn đều có luật buộc nhà nhập khẩu của họ thẩm định nguồn gốc gỗ. Doanh nghiệp làm đúng từ đầu thì hồ sơ gần như tự đầy lên theo từng lô; doanh nghiệp để dồn thì mỗi đơn hàng mới là một lần đi tìm giấy tờ.
Ba nguồn gỗ, ba bộ hồ sơ
| Nguồn gỗ | Hồ sơ chính | Chỗ hay đứt |
|---|---|---|
| Gỗ nhập khẩu | Tờ khai hải quan nhập, hoá đơn, vận đơn, bảng kê lâm sản, chứng từ nguồn gốc từ nước xuất khẩu, giấy phép nếu là loài được kiểm soát | Mua lại gỗ nhập của người khác mà không có bản sao tờ khai và bảng kê chuyển tiếp |
| Gỗ rừng trồng trong nước | Hồ sơ khai thác của chủ rừng, bảng kê lâm sản, hoá đơn khi mua qua doanh nghiệp | Mua qua nhiều tầng thương lái, mỗi tầng một kiểu giấy |
| Gỗ mua trong nước đã qua chế biến | Hoá đơn, bảng kê lâm sản của bên bán, hồ sơ nguồn gốc mà bên bán đang giữ | Bên bán không cung cấp hồ sơ nguồn gốc ban đầu |
Nguyên tắc chung: mỗi lần gỗ đổi chủ, hồ sơ phải đi theo. Bảng kê lâm sản do bên bán lập cho từng lần bán là mắt xích nối các tầng với nhau. Mua gỗ không có bảng kê, dù rẻ hơn, là mua một lỗ hổng trong chuỗi hồ sơ.
Gỗ cấm xuất, loài được kiểm soát và phân loại doanh nghiệp
- Gỗ tròn, gỗ xẻ từ rừng tự nhiên trong nước thuộc danh mục hàng cấm xuất khẩu theo quy định hiện hành. Đồ gỗ làm từ gỗ này cũng phải xem kỹ có thuộc diện hạn chế không.
- Loài thuộc danh mục của Công ước về buôn bán quốc tế các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp phải có giấy phép khi nhập, xuất, kể cả khi đã thành đồ gỗ. Đồ gỗ từ loài được kiểm soát nhập theo giấy phép rồi tái xuất cũng cần giấy phép ở chiều xuất.
- Hệ thống bảo đảm gỗ hợp pháp phân loại doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu theo mức độ tuân thủ. Doanh nghiệp ở nhóm tuân thủ tốt thường được tự xác minh hồ sơ và kiểm tra ít hơn; nhóm còn lại phải qua xác minh của cơ quan kiểm lâm trước khi xuất.
Mức độ và thủ tục cụ thể nằm ở văn bản hiện hành về quản lý truy xuất nguồn gốc lâm sản và hệ thống bảo đảm gỗ hợp pháp, nên tra theo văn bản đang có hiệu lực, không dựa vào hướng dẫn cũ.
Gỗ hay đồ nội thất: ranh giới mã HS
Sản phẩm từ gỗ nằm ở hai khu vực lớn trong danh mục: chương gỗ và sản phẩm bằng gỗ, và chương đồ nội thất. Ranh giới hay gây nhầm:
- Bàn, ghế, tủ, giường: là đồ nội thất, kể cả khi xuất ở dạng tháo rời, đóng hộp để người mua tự lắp.
- Bộ phận của đồ nội thất như mặt bàn, chân ghế đã gia công định hình cho sản phẩm cụ thể: thường theo nhóm bộ phận đồ nội thất.
- Ván ghép, gỗ xẻ đã bào, gỗ ghép thanh chưa thành bộ phận của sản phẩm nào: ở chương gỗ.
- Khung tranh, hộp gỗ, đồ dùng nhà bếp, đồ trang trí bằng gỗ: phần lớn ở chương gỗ, không phải đồ nội thất.
- Đồ nội thất kết hợp kim loại, đá, vải: vẫn phân loại trong chương đồ nội thất nhưng phân nhóm theo vật liệu hoặc công dụng.
Ranh giới này quan trọng vì gỗ nguyên liệu, bán thành phẩm dễ có tên trong biểu thuế xuất khẩu hơn đồ nội thất hoàn thiện, và quy tắc xuất xứ ở nước nhập khẩu cũng đọc theo mã.
Thuế xuất khẩu: nguyên liệu thô và hàng hoàn thiện
Biểu thuế xuất khẩu được thiết kế để hạn chế xuất tài nguyên thô và khuyến khích chế biến sâu. Với ngành gỗ, điều đó thường có nghĩa:
- Gỗ dạng thô, sơ chế, một số loại ván, dăm gỗ là nhóm hay có tên trong biểu thuế xuất khẩu, mức thuế tuỳ mặt hàng.
- Đồ nội thất và sản phẩm gỗ đã hoàn thiện phần lớn không có thuế xuất khẩu hoặc thuế suất 0%.
Hai hệ quả thực tế. Một là mô tả hàng trên tờ khai phải cho thấy rõ mức độ gia công, vì bán thành phẩm khai như thành phẩm có thể bị xác định lại mã và truy thu thuế xuất khẩu. Hai là trị giá tính thuế xuất khẩu, nếu có, là giá bán tại cửa khẩu xuất, không gồm phí bảo hiểm và cước vận tải quốc tế. Danh sách nhóm hàng chịu thuế xuất khẩu và lý do có ở bài những nhóm hàng phải nộp thuế xuất khẩu.
Nhập gỗ và phụ kiện để sản xuất hàng xuất khẩu
Nhiều xưởng đồ gỗ nhập gỗ, ván, keo, sơn, bản lề, ray trượt để sản xuất hàng xuất khẩu. Nhập theo loại hình sản xuất xuất khẩu thì được miễn thuế nhập khẩu nếu đáp ứng điều kiện, nhưng đi kèm:
- Thông báo cơ sở sản xuất với hải quan, có năng lực tương xứng với lượng gỗ nhập.
- Định mức cho từng mã sản phẩm: gỗ có tỷ lệ hao hụt lớn và biến động theo loại gỗ, độ ẩm, tay nghề. Định mức phải sát thực tế, không đặt rộng cho “an toàn”.
- Phế liệu: mùn cưa, gỗ vụn, đầu mẩu. Bán ra trong nước phải khai và xử lý thuế theo quy định về phế liệu, phế phẩm của loại hình này.
- Báo cáo quyết toán theo năm, đối chiếu nhập, xuất, tồn nguyên liệu và thành phẩm.
Gỗ nhập theo loại hình sản xuất xuất khẩu vẫn phải có đầy đủ hồ sơ nguồn gốc như gỗ nhập kinh doanh; miễn thuế không có nghĩa là miễn hồ sơ lâm sản.
Yêu cầu của người mua nước ngoài và C/O
Người mua ở các thị trường lớn thường gửi bảng câu hỏi thẩm định: loài gỗ, tên khoa học, nước khai thác, khu vực khai thác, chuỗi cung ứng, chứng chỉ quản lý rừng nếu có. Nên chuẩn bị sẵn một bộ tài liệu cho từng dòng sản phẩm:
- Danh sách loài gỗ dùng trong sản phẩm, kể cả gỗ phụ, ván lót, ván sau tủ.
- Sơ đồ chuỗi cung ứng từ nguồn gỗ tới xưởng.
- Bản sao hồ sơ lâm sản theo lô nguyên liệu, liên kết được với lô thành phẩm.
- Chứng chỉ quản lý rừng, chứng chỉ chuỗi hành trình sản phẩm nếu doanh nghiệp tham gia.
Về C/O, đồ nội thất làm từ gỗ nhập khẩu thường có khả năng đạt tiêu chí chuyển đổi mã số vì gỗ và đồ nội thất nằm ở hai chương khác nhau, nhưng vẫn phải kiểm quy tắc cụ thể mặt hàng của từng hiệp định và tính cả phụ kiện kim loại, vải bọc nhập khẩu.
Tự kiểm tra ở đâu
- Cơ quan kiểm lâm sở tại: hướng dẫn lập bảng kê lâm sản, xác nhận, phân loại doanh nghiệp trong hệ thống bảo đảm gỗ hợp pháp.
- Cơ quan quản lý lâm nghiệp thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường: danh mục loài được kiểm soát, thủ tục giấy phép.
- Cổng thông tin điện tử của hải quan: biểu thuế xuất khẩu, mã HS, thông báo kết quả phân loại sản phẩm gỗ.
- Hệ thống khai hải quan điện tử: tờ khai nhập nguyên liệu, tờ khai xuất sản phẩm, dùng để nối chuỗi hồ sơ.
Câu hỏi thường gặp
Mua gỗ của thương lái không có bảng kê lâm sản có dùng được cho hàng xuất khẩu không?
Rủi ro rất cao. Không có bảng kê và hồ sơ nguồn gốc thì không chứng minh được gỗ hợp pháp, cả với cơ quan kiểm lâm lẫn với người mua nước ngoài. Nên yêu cầu bảng kê ngay từ khi đặt mua.
Đồ gỗ xuất dạng tháo rời có phải khai là gỗ xẻ không?
Không. Bàn ghế tháo rời để người mua tự lắp vẫn là đồ nội thất, vì các chi tiết đã mang đặc trưng cơ bản của sản phẩm hoàn chỉnh. Khai là gỗ xẻ vừa sai mã vừa có thể phát sinh thuế xuất khẩu không đáng có.
Gỗ cao su, gỗ keo rừng trồng có cần hồ sơ nguồn gốc không?
Có. Gỗ rừng trồng vẫn cần hồ sơ khai thác, bảng kê lâm sản theo quy định. Hồ sơ thường đơn giản hơn gỗ rừng tự nhiên, nhưng không được bỏ qua.
Người mua đòi chứng chỉ quản lý rừng, có bắt buộc không?
Pháp luật Việt Nam không bắt buộc mọi doanh nghiệp phải có chứng chỉ quản lý rừng hay chứng chỉ chuỗi hành trình. Đây thường là yêu cầu thương mại của người mua; có chứng chỉ giúp trả lời bảng câu hỏi thẩm định nhanh hơn.
Phế liệu gỗ từ loại hình sản xuất xuất khẩu bán trong nước có phải nộp thuế không?
Phế liệu, phế phẩm trong định mức bán ra thị trường trong nước phải khai với hải quan và xử lý theo quy định về thuế cho phế liệu của loại hình đó. Không nên bán tự do rồi coi như hàng nội địa.
Mua lại gỗ nhập khẩu của một doanh nghiệp khác trong nước thì cần giấy tờ gì?
Ngoài hoá đơn, nên có bảng kê lâm sản do bên bán lập cho lần bán này và bản sao hồ sơ nhập khẩu ban đầu như tờ khai hải quan, chứng từ nguồn gốc từ nước xuất khẩu. Thiếu phần hồ sơ ban đầu thì chuỗi truy xuất bị đứt đúng ở mắt xích quan trọng nhất.
Sơn, keo nhập để sản xuất đồ gỗ có phải kiểm tra chuyên ngành không?
Tuỳ thành phần. Một số hoá chất trong sơn, keo có thể thuộc diện quản lý hoá chất và phải khai báo khi nhập. Kiểm tra theo mã HS và thành phần trước khi đặt hàng.
