Khi cùng một mặt hàng hưởng được nhiều hiệp định, tiêu chí đầu tiên đúng là mức thuế thấp nhất trong năm nhập khẩu, nhưng chỉ chọn hiệp định đó khi đáp ứng được thêm ba điều: hàng đạt quy tắc xuất xứ của chính hiệp định đó, nhà cung cấp làm được đúng chứng từ, và tuyến vận chuyển, cách lập hoá đơn phù hợp với điều kiện của hiệp định. Hiệp định thuế thấp hơn một chút nhưng hồ sơ dễ, chắc chắn được chấp nhận, nhiều khi là lựa chọn tốt hơn.
Việc này diễn ra thường xuyên. Ví dụ hàng xuất xứ Hàn Quốc có thể đi theo hiệp định ASEAN – Hàn Quốc, Việt Nam – Hàn Quốc hoặc RCEP; hàng xuất xứ Nhật Bản có thể theo hiệp định ASEAN – Nhật Bản, Việt Nam – Nhật Bản, CPTPP hoặc RCEP; hàng xuất xứ Trung Quốc có hiệp định ASEAN – Trung Quốc và RCEP. Mỗi hiệp định là một biểu thuế, một bộ quy tắc, một loại chứng từ.
Vì sao một mặt hàng lại có nhiều lựa chọn
Việt Nam vừa ký hiệp định song phương với một số nước, vừa tham gia các hiệp định của ASEAN với đối tác, vừa là thành viên các hiệp định khu vực lớn. Một nước đối tác có thể xuất hiện trong nhiều hiệp định cùng lúc. Các hiệp định được đàm phán ở những thời điểm khác nhau nên:
- Lộ trình giảm thuế khác nhau: có hiệp định đưa mặt hàng về 0% sớm, có hiệp định giảm chậm.
- Quy tắc xuất xứ khác nhau: có hiệp định chỉ cần chuyển đổi nhóm, có hiệp định đòi hàm lượng giá trị hoặc công đoạn cụ thể.
- Chứng từ khác nhau: C/O do cơ quan cấp, hoặc tự chứng nhận của người xuất khẩu, nhà sản xuất, nhà nhập khẩu.
Doanh nghiệp được chọn hiệp định có lợi nhất mà mình đáp ứng, nhưng mỗi dòng hàng trên một tờ khai chỉ áp theo một hiệp định, với chứng từ của đúng hiệp định đó.
Tiêu chí 1: mức thuế theo từng năm
Lập một bảng cho mỗi mặt hàng, ghi mức thuế của từng hiệp định trong năm nay và vài năm tới. Ví dụ giả định cho một mặt hàng X xuất xứ từ nước A (các con số chỉ để minh hoạ):
| Lựa chọn | Năm nay | Năm sau | Chứng từ |
|---|---|---|---|
| Không dùng hiệp định (MFN) | 12% | 12% | Không cần C/O ưu đãi |
| Hiệp định khu vực 1 | 5% | 3% | C/O mẫu của hiệp định |
| Hiệp định song phương | 3% | 0% | C/O mẫu song phương |
| Hiệp định khu vực 2 | 6% | 5% | C/O hoặc tự chứng nhận |
Nhìn bảng, hiệp định song phương có lợi nhất. Nhưng chưa dừng ở đây: nếu hàng không đạt quy tắc xuất xứ của hiệp định song phương, bảng này không có giá trị. Lộ trình theo năm cũng giúp tính trước khi ký hợp đồng dài hạn: một hiệp định đang cao hơn năm nay có thể thấp hơn từ năm sau.
Tiêu chí 2: quy tắc xuất xứ của từng hiệp định
Đây là tiêu chí thường làm đảo ngược kết quả của bảng thuế. Cùng mặt hàng X:
- Hiệp định song phương có thể đòi chuyển đổi ở cấp chương, trong khi nhà sản xuất ở nước A dùng một nguyên liệu nhập cùng chương.
- Hiệp định khu vực 1 có thể cho chọn giữa chuyển đổi nhóm hoặc hàm lượng giá trị — linh hoạt hơn, dễ đạt hơn.
- Hiệp định khu vực 2 cho phép cộng gộp nguyên liệu từ nhiều nước thành viên hơn, nên hàng dùng nguyên liệu từ nước thứ ba trong khối vẫn đạt.
Với hàng nhập khẩu, doanh nghiệp Việt Nam không tự đánh giá được quy tắc xuất xứ ở nhà máy người bán. Hãy hỏi thẳng nhà cung cấp: “Hàng này đạt tiêu chí xuất xứ của những hiệp định nào, và họ cấp được C/O mẫu nào?” Câu trả lời bằng văn bản là căn cứ để chọn.
Ví dụ giả định: khi bảng thuế bị đảo chiều
Tiếp tục với mặt hàng X ở trên. Doanh nghiệp hỏi nhà cung cấp ở nước A và nhận được câu trả lời bằng văn bản:
- Hàng không đạt quy tắc xuất xứ của hiệp định song phương, vì một linh kiện chính mua từ nước ngoài khối và hiệp định này đòi chuyển đổi ở cấp chương.
- Hàng đạt hiệp định khu vực 1 theo tiêu chí hàm lượng giá trị, nhà cung cấp đã quen cấp mẫu C/O này.
- Hàng đạt hiệp định khu vực 2 nhờ cộng gộp, nhưng nhà cung cấp chưa từng làm tự chứng nhận.
Kết quả: năm nay chọn hiệp định khu vực 1 với mức 5% thay vì mức 3% của hiệp định song phương mà hàng không đạt. So với MFN 12%, doanh nghiệp vẫn tiết kiệm 7 điểm phần trăm, và hồ sơ chắc chắn. Nếu năm sau nhà cung cấp đổi được linh kiện sang nguồn trong khối, doanh nghiệp đánh giá lại để chuyển sang hiệp định song phương với mức 0%.
Ví dụ này cho thấy vì sao không nên dừng ở bảng thuế: con số thấp nhất chỉ có nghĩa khi hàng thật sự đạt quy tắc và có chứng từ đi kèm.
Tiêu chí 3: chứng từ và cách nộp
Một số yếu tố thực tế cần so:
| Yếu tố | Câu hỏi |
|---|---|
| Hình thức chứng từ | C/O bản giấy, bản điện tử trao đổi giữa các nước, hay tự chứng nhận trên hoá đơn? |
| Thời gian có chứng từ | Nhà cung cấp gửi được trước khi hàng về không, hay phải nộp bổ sung? |
| Kinh nghiệm của nhà cung cấp | Họ đã từng cấp mẫu này cho khách Việt Nam chưa, có hay bị sai không? |
| Rủi ro xác minh | Mẫu tự chứng nhận thì nhà nhập khẩu cần hiểu rõ nội dung khai, vì trách nhiệm chứng minh có thể dồn về phía mình |
Một mẫu chứng từ mà nhà cung cấp đã quen, được trao đổi điện tử và ít lỗi, có giá trị thật trong vận hành: hàng thông quan nhanh, ít phải nộp bổ sung, ít bị tham vấn.
Tiêu chí 4: vận chuyển và người lập hoá đơn
Hai điều kiện dễ bị quên khi so hiệp định:
- Vận chuyển trực tiếp: hàng đi thẳng từ nước xuất xứ, hoặc qua nước thứ ba mà chỉ dỡ, xếp lại, lưu kho dưới giám sát hải quan. Mỗi hiệp định quy định chứng từ chứng minh hơi khác nhau. Hàng gom qua kho trung chuyển ở một nước không phải thành viên có thể đạt hiệp định này mà không đạt hiệp định kia.
- Hoá đơn bên thứ ba: người bán ở nước khác với nước xuất xứ. Có hiệp định chấp nhận rộng rãi nếu thể hiện đúng trên chứng từ, có hiệp định đặt thêm điều kiện, đặc biệt khi người lập hoá đơn ở nước không phải thành viên.
Với chuỗi cung ứng có công ty thương mại trung gian, hãy kiểm tra hai điều kiện này trước khi so bảng thuế.
Ghi lại lựa chọn và chỗ tự tra
Sau khi chọn, ghi thành một phiếu cho mỗi mặt hàng: mã HS, nước xuất xứ, các hiệp định khả dụng, mức thuế từng năm, hiệp định được chọn, lý do, mẫu chứng từ, người phụ trách, ngày đánh giá. Đánh giá lại khi:
- Sang năm mới của lộ trình giảm thuế.
- Đổi nhà cung cấp hoặc nhà cung cấp đổi nguồn nguyên liệu.
- Có hiệp định mới có hiệu lực hoặc hiệp định cũ được sửa.
- Có một lô bị từ chối chứng từ.
Chỗ tự tra: phần tra cứu biểu thuế trên cổng thông tin điện tử của hải quan để xem mức của từng hiệp định theo mã HS; cổng thông tin về các hiệp định thương mại tự do của Bộ Công Thương để đọc quy tắc xuất xứ và điều kiện vận chuyển; chi cục hải quan nơi làm thủ tục khi cần hỏi cách khai cho trường hợp hoá đơn bên thứ ba hoặc hàng quá cảnh.
Câu hỏi thường gặp
Một lô hàng có thể dùng hai hiệp định cho hai dòng hàng khác nhau không?
Có thể, nếu mỗi dòng hàng có chứng từ xuất xứ của hiệp định tương ứng và đáp ứng điều kiện. Trên tờ khai, mỗi dòng chọn đúng biểu thuế của hiệp định áp dụng.
Lô trước dùng hiệp định này, lô sau đổi sang hiệp định khác có bị hỏi không?
Được phép đổi nếu đáp ứng điều kiện của hiệp định mới. Nên ghi lại lý do đổi, như đổi năm lộ trình hoặc đổi nhà cung cấp, để giải trình khi được hỏi.
Nhà cung cấp chỉ cấp được C/O của hiệp định có thuế cao hơn thì sao?
Vẫn nên dùng hiệp định đó nếu mức của nó thấp hơn MFN, vì có chứng từ hợp lệ quan trọng hơn mức thuế thấp nhất trên giấy. Song song, trao đổi với nhà cung cấp về khả năng đáp ứng hiệp định tốt hơn cho các lô sau.
Hiệp định có mức thuế bằng nhau thì chọn theo gì?
Chọn hiệp định có quy tắc xuất xứ dễ đạt hơn, chứng từ quen thuộc hơn với nhà cung cấp, và ít rủi ro bị từ chối hơn. Sự chắc chắn khi thông quan có giá trị thật.
Doanh nghiệp xuất khẩu có phải chọn hiệp định như nhà nhập khẩu không?
Có, nhưng theo cách khác. Người xuất khẩu cần biết người mua sẽ đề nghị hưởng hiệp định nào để xin đúng mẫu chứng từ, và kiểm tra sản phẩm đạt quy tắc xuất xứ của hiệp định đó. Nếu sản phẩm đạt nhiều hiệp định, nên báo cho người mua các lựa chọn để họ chọn mức có lợi nhất ở nước họ.
Chọn sai hiệp định trên tờ khai thì có sửa được không?
Người khai có thể khai bổ sung theo quy định nếu phát hiện sai trước khi cơ quan hải quan kiểm tra. Chứng từ xuất xứ phải phù hợp với hiệp định sau khi sửa.
