Hàng quá cảnh nước thứ ba hoặc chia lô ở kho trung chuyển: có mất ưu đãi hiệp định không

Hàng đi qua nước thứ ba không đương nhiên mất ưu đãi. Các hiệp định thương mại tự do đều có quy tắc về vận chuyển, thường gọi là vận chuyển trực tiếp hoặc không thay đổi xuất xứ, cho phép hàng quá cảnh, chuyển tải, lưu kho tạm ở nước khác, miễn là hàng không trải qua công đoạn nào ngoài những gì hiệp định cho phép, như dỡ, bốc lại, lưu kho, và luôn nằm dưới sự giám sát của hải quan nước trung chuyển. Người nhập khẩu phải chứng minh được điều đó khi hải quan Việt Nam yêu cầu.

Ưu đãi chỉ mất khi hàng rời khỏi sự giám sát đó: được đưa vào lưu thông ở nước trung chuyển, bị gia công, đóng gói lại ngoài phạm vi cho phép, hoặc không có chứng từ chứng minh hành trình. Phần lớn trường hợp mất ưu đãi thực tế không phải vì hàng bị gia công mà vì thiếu giấy tờ.

Được làm gì ở nước trung chuyển

Vì danh sách hoạt động được phép khác nhau giữa các hiệp định, cần đọc đúng điều khoản vận chuyển của hiệp định đang định dùng. Hàng đi qua cùng một cảng trung chuyển, với hiệp định này có thể giữ được ưu đãi, với hiệp định khác lại không.

Chứng từ chứng minh hành trình

Hải quan Việt Nam có thể yêu cầu chứng minh hàng đã đi đúng quy tắc. Bộ chứng từ thường dùng:

1. Vận đơn chở suốt từ nước xuất khẩu tới Việt Nam, thể hiện cảng chuyển tải. Đây là chứng từ gọn nhất, đủ trong nhiều trường hợp chỉ chuyển tải.
2. Chứng từ do cơ quan hải quan nước trung chuyển cấp hoặc xác nhận, cho thấy hàng nằm dưới giám sát hải quan và các hoạt động đã thực hiện.
3. Chứng từ của kho, cảng nơi hàng lưu, nếu cơ quan hải quan nước đó không cấp chứng từ riêng; tuỳ hiệp định mà loại chứng từ nào được chấp nhận.
4. Chứng từ vận tải của từng chặng nếu không có vận đơn chở suốt, phải nối được với nhau về số container, số kiện, trọng lượng.

Chứng từ ở nước trung chuyển là loại khó xin sau. Khi đã biết hàng sẽ lưu kho hay chia lô ở nước khác, phải yêu cầu người bán hoặc đơn vị giao nhận chuẩn bị từ trước khi hàng tới đó.

C/O giáp lưng khi hàng được bán tiếp từ nước thành viên thứ hai

Một số hiệp định giữa nhiều nước có cơ chế C/O giáp lưng: hàng có xuất xứ từ nước thành viên thứ nhất, được đưa sang nước thành viên trung gian, rồi xuất tiếp sang nước thành viên thứ ba. Cơ quan có thẩm quyền của nước trung gian cấp C/O giáp lưng dựa trên C/O gốc, để hàng tiếp tục được hưởng ưu đãi.

Những điều cần nắm:

• C/O giáp lưng chỉ có trong một số hiệp định nhiều bên và có điều kiện riêng về chứng từ, về việc hàng không bị gia công ở nước trung gian.
• Nước trung gian phải là thành viên của cùng hiệp định.
• C/O giáp lưng không tạo ra xuất xứ mới; nó chỉ tiếp nối xuất xứ đã có từ C/O gốc.
• Khi hàng được chia lô ở nước trung gian, số lượng trên C/O giáp lưng phải khớp phần hàng thực xuất tiếp.

Cơ chế này hữu ích cho doanh nghiệp mua hàng từ trung tâm phân phối khu vực đặt ở một nước thành viên, nơi nhà sản xuất gửi hàng tới trước rồi chia cho nhiều nước.

Mua hàng từ trung tâm phân phối ở nước ngoài

Nhiều tập đoàn gom hàng về một kho khu vực rồi bán cho khách ở các nước. Người nhập khẩu Việt Nam mua từ kho đó cần phân biệt ba tình huống:

Trước khi ký hợp đồng mua từ kho khu vực, hỏi người bán ba câu: kho ở nước nào, hàng có nằm dưới giám sát hải quan ở đó không, và họ cung cấp được chứng từ gì. Câu trả lời quyết định giá thực tế sau thuế.

Ví dụ giả định: một lô hàng chia đôi ở cảng trung chuyển

Giả sử một nhà sản xuất ở nước thành viên gửi một lô hàng lớn tới cảng trung chuyển ở nước thứ ba. Tại đó, hàng lưu trong kho ngoại quan vài tuần, được chia làm hai: một nửa đi Việt Nam, một nửa đi nước khác. C/O cấp ở nước sản xuất ghi toàn bộ lô hàng.

Để nửa lô về Việt Nam giữ được ưu đãi, người nhập khẩu cần:

1. Kiểm tra hiệp định có cho phép chia tách lô ở nước không phải thành viên không, và điều kiện đi kèm.
2. Có chứng từ của hải quan nước trung chuyển xác nhận hàng lưu dưới giám sát, chỉ chia tách, không gia công.
3. Có chứng từ vận tải hai chặng nối được với nhau, cùng số kiện, số hiệu hàng.
4. Xử lý C/O theo đúng quy định của hiệp định với hàng chia lô: có hiệp định chấp nhận C/O gốc kèm chứng từ chia lô, có hiệp định đòi cách khác.

Thiếu điểm 2 là tình huống phổ biến nhất khiến nửa lô bị tính thuế không ưu đãi, dù hàng hoàn toàn đúng xuất xứ.

Những tình huống làm mất ưu đãi thường gặp

• Hàng được thông quan vào nước trung chuyển rồi mới bán tiếp sang Việt Nam, vì người bán muốn linh hoạt tồn kho.
• Đóng gói lại, thay bao bì tại kho trung chuyển để phù hợp đơn hàng nhỏ.
• Gắn thêm phụ kiện, lắp ráp nhẹ ở nước trung chuyển, kể cả khi người bán coi đó là “hoàn thiện đơn hàng”.
• Không có chứng từ nào ngoài hai vận đơn rời rạc không nối được với nhau.
• Người giao nhận tự ý đổi tuyến qua một cảng khác mà không báo, chứng từ vận tải không khớp C/O.

Cách phòng: ghi rõ trong hợp đồng mua hàng tuyến vận chuyển dự kiến, nghĩa vụ báo trước khi đổi tuyến, và loại chứng từ người bán phải cung cấp nếu hàng qua nước thứ ba.

Tự kiểm tra ở đâu

• Cổng thông tin về hiệp định thương mại tự do của Bộ Công Thương: điều khoản vận chuyển, chia tách lô, C/O giáp lưng của từng hiệp định.
• Cổng thông tin điện tử của hải quan: hướng dẫn kiểm tra xuất xứ và chứng từ vận tải khi nhập khẩu.
• Hệ thống khai hải quan điện tử: khai đúng thông tin vận đơn, cảng xếp hàng, cảng chuyển tải; thông báo của hải quan về C/O.
• Đơn vị giao nhận: lịch trình thật của lô hàng, cảng chuyển tải, khả năng xin chứng từ tại cảng đó.

Cách so sánh các hiệp định cho cùng một mặt hàng, trong đó quy tắc vận chuyển là một tiêu chí, có ở bài một mặt hàng, nhiều hiệp định.